بخشداری مرکزی سرخه
ENGLISH
جاذبه های گردشگری
جاذبه های گردشگری
جاذبه های گردشگری شهرستان سرخه :
اشاره:
مجموعه مطالبی که پیش روی شما خواننده گرامی قرار دارد به جهت اهمیت، جایگاه و نقش میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در حوزه های مختلف به قلم توانای جناب آقای محمدحسین احسانی تهیه و گردآوری شده است لذا ضمن سپاس از این عزیز گرانقدر و آرزوی توفیق بیش از پیش برای ایشان، مطالب تهیه شده در قسمتهای مختلف تقدیم حضور خوانندگان گرامی خواهد شد.
ضمنا منابع مورد استفاده در بخش پایانی ارائه خواهد شد.
با تشکر
مدیریت سایت
بخش اول:
شهرستان سرخه به علت موقعیت جغرافیای خاص خود که از یک طرف به کوهستان و از طرف دیگر به دشت کویر محدود میشود، دارای تنوع جاذبه های طبیعی است. علاوه بر زیبایی طبیعی با سابقه تاریخی به دلیل واقع شدن در مسیر جاده ابریشم و درگذر حوادث ناشی از لشکرکشی ها و مهاجرت های بین شرق و غرب و مهمتر از همه داشتن تاریخی کهن با آثار باستانی متعدد، هر بیننده ای را به خود جذب میکند. مساجد، کاروانسراها، قلعه ها، خانه ها و نوع معماری، زبان و گویش های خاص و آداب و رسوم، آبیاری سنتی و قنوات و چاه ها جاذبه ی دیگر از استعدادهای بالقوه گردشگری شهرستان محسوب میشود.

جاذبه های گردشگری شهرستان سرخه را میتوان در سه بخش مورد بررسی قرار داد:
1. جاذبه های طبیعی
2. جاذبه های فرهنگی و تاریخی
3. جاذبه های اقتصادی و معیشتی

1-1- تنوع آب و هوایی:

شهرستان سرخه دارای تنوع آب و هوایی کاملا مشخص است. این تنوع و تضاد در دو فصل تابستان و زمستان بیشتر محسوس است به طوری که بیشترین نقش را در میان عوامل گوناگون، ارتفاع به عهده دارد.
گاه با مسافتی کمتر از 20 کیلومتر در تابستان 20 درجه سانتی گراد اختلاف دمای دو نقطه مشاهده میگردد.
لذا در تابستان هر چه از نواحی جنوبی شهرستان به طرف نواحی شمالی آن برویم به علت زیاد شدن ارتفاع، دمای هوا نیز به طور محسوسی کاهش می یابد.عکس این مساله در زمستان رخ میدهد، یعنی هرچه از نواحی مرتفع شهرستان بویژه رشته کوه های البرز فاصله بگیریم و به سوی کویر پیش برویم، از شدت سرما کسته شده و هوای ملایم تری احساس میشود.
با این وصف نیمه شمالی شهرستان سرخه با توجه به مرتفع بودن آن از نظر شرایط اقلیمی دارای زمستان های سرد و تابستان های معتدل و مطبوع است.
"در اغلب موارد عوامل اصلی حرکت های توریستی را درجه حرارت و ریزش های جوی تشکیل میدهد. این دو عامل در صنعت توریسم بیش از میزان ساعات آفتابی و میزان رطوبت و ساعات ابری اهمیت دارد."
تنوع و تضاد در شرایط آب و هوای شهرستان سرخه، نوعی جابجایی در فصول مختلف بویژه تابستان و زمستان را به ساکنان آن جا تحمیل میکند.
بر همین اساس در طول سال این جابجایی اکثرا به طور موقت انجام میگیرد، لذا پناهنده شدن گرمازدگان حاشیه کویر به نقاط معتدل بویژه دره های خوش آب و هوای البرز نظیر روستای ایج، اروانه، امام زاده عبدالله، امام زاده محمد زید، جوین، افتر و ... امری طبیعی است و توجه به این نقاط و برنامه ریزی در خصوص بهره گیری بیشتر از این توان های بالقوه امری ضروری به نظر میرسد.

1-2- دامنه ها و ارتفاعات:

شهرستان سرخه در دامنه های جنوبی رشته کوه های البرز واقع شده است، شکوه و جذابیت کوهستان را هیچگاه نمیتوان به زبان آورد و یا آن را با قلم ترسیم کرد. کوهستان حتی غیرقابل اعتماد بودنش نیز درسی است برای زندگی آدمیان و هر گوشه و کنارش مدرسه ای برای بهتر شناختن خویشتن است.
برخورد و آشنایی با کوهستان، آماده شدن و تجربه اندوختن را برای پیکار با دشواری های زندگی که آدمی را از آنها گریزی نیست، به دنبال دارد.
نواحی کوهستانی در فصل های مختلف مکانی مناسب برای کسانی است که علاقه مندند مدتی را دور از هیاهوی شهر در دامنه های کوهستان و دره های خوش آب و هوای آن به سر برند.
"آب و هوای کوهستانی باعث بالا رفتن سوخت و ساز بدن میشود، اشتها را بالا برده و در کاهش قند خون نیز موثر است. سرمای کوهستان روی اندام انسانی تاثیر میگذارد و باعث افزایش مقاومت در مقابل خشکی، تقویت اعصاب و بالاخره سبب بهتر شدن وضع روحی شده و سلامتی و شادابی به انسان میبخشد. به خاطر آب و هوای کوهستانی در بعضی از کشورهای پیشرفته استراحتگاه هایی در ارتفاعات ساخته اند که افراد مریض پس از مرخصی از بیمارستان، دوران نقاهت را در این استراحتگاه ها به سر میبرند که در بهبود سریع بیماران موثر بوده و از نظر روحی توانبخش است."
بهمین دلیل است که در ایام تعطیل بویژه در تابستان معمولا نواحی کوهستان مردم را به سوی خود جلب میکنند و در این اوقات است که آبادی های کوهستانی با نهرهای کوچک موجود این گونه نواحی مملو از جمعیت میشود. همچنین در فصل زمستان هنگامی که برف کوهستان ها را میپوشاند، چهره ای دلفریب بدان بخشیده و آن را برای بسیاری دلچسب میسازد.
کوه های شمالی شهرستان سرخه مکان های مساعدی را برای عده زیادی از مردم جهت گذران اوقات فراغت میسر میسازد. با توجه به اینکه راهپیمایی یک ورزش آسان و متداول است در نتیجه ارزش و اهمیت گردشگری این مواهب طبیعی بر همگان آشکار میگردد.
متاسفانه زیربنای کافی برای توسعه ی راهپیمایی و کوهنوردی از دامنه های بسیاری از کوه ها آماده نیست، اما باید توجه داشت که امروزه کوهنوردی در سطح سیاحت داخلی ارزش خود را یافته و توانسته است به عنوان یکی از تفریحات مورد علاقه تعدادی از افراد عادی و ورزشکار و بالاخره طبقات مختلف درآید.

1-3- آب های معدنی- درمانی:

آب معدنی جز اولین داروهای طبیعی بشر است که آثار استفاده از آن چندین هزار سال قبل تا کنون وجود دارد. استفاده علمی از آب های معدنی پس از شناخت ترکیب و اثرات درمانی آن در قرن اخیر تحقق یافته است. علت توجه خیلی از کشورهای جهان به آب های معدنی را شاید بتوان در قدرت معالجه مواردی از بیماری های حاد دانست که با داروهای شیمیایی در معالجه آن ها نتیجه ای گرفته نمیشود مانند برخی از بیماری های پوستی.
امروزه یک ایستگاه آب معدنی را بصورت یک شهر پزشکی و درمانی در نظر گرفته و بیماران را با نظارت دائم تحت نظر داشته و معالجه میکنند.
مردم شهرستان سرخه از گذشته های دور به خواص درمانی این آب ها نظیر آب گرم سرخه، آب تلخ لاسجرد، شوراب سرخه، دره نمک در شمال غربی روستای بیابانک، گراب در جنوب روستای اروانه و ... پی برده و از آن استفاده میکرده اند که در اینجا به اختصار به بررسی آنها میپردازیم:

1-3-1- چشمه های «آب گرم»:

چشمه های معدنی «آب گرم» در شمال شرقی سرخه در فاصله 36 کیلومتری از این شهر واقع شده و در دهستان هفدر از بخش مرکزی سرخه قرار دارد. اطراف این چشمه ها را ارتفاعات دربرگرفته است.
" آب چشمه ها از دسته آب های کاروره سولفاته کلسیک و گوگردی است و در درمان بیماری های صفراوی، کلیه، نقرس، روماتیسم و درد مفاصل موثر است." .
استخرهای بوجود آمده از چشمه ها عبارتند از آب مراد، آب قولنج، آب گرم و آب سرد. در اواخر دهه 1360 اطراف استخرها را دیوار کشی کرده اند که اقدامی مفید در جهت رفاه مردم بوده است.
هر ساله جمع زیادی از مردم استان های سمنان و مازندران جهت بهره گیری از خواص آب چشمه ها سختی سفر را تحمل کرده و در فصول مناسب یعنی از اوایل بهار تا اواسط پاییز به وسیله اتومبیل های شخصی و عمومی نظیر مینی بوس خود را به آب گرم میرسانند.
ناگفته نماند راه دسترسی به چشمه های مذکور در حال حاضر شوسه میباشد.

2-3-1- آب معدنی « آب تلخ » :

آب معدنی آب تلخ در غرب روستای لاسجرد و فاصله آن از محور اصلی سرخه-آرادان حدود 10 کیلومتر میباشد. محدوده استخری شکل به طول 20 متر و عرض 12 متر میباشد که آب آن از چشمه هایی است که در کف استخر میجوشد. آب چشمه ها که از میان نیزارها عبور کرده، پس از طی مسافت زیاد به دشت کویر میریزد، استفاده دیگری نمیشود. مزه آب تلخ بوده و در تابستان سرد است. مردم در فصل تابستان برای درمان سردرد، درد چشم، یرقان، کهیر، زردی و رفع گرمی بدن به آنجا مراجعه میکنند.
جاده دسترسی به این آب معدنی خاکی و شنی بوده میباشد.

3-3-1- شورآب :
در فاصله 5 کیلومتری شمال غربی شهر سرخه و در مجاورت کارخانجات گچ زیوان آب معدنی شوراب قرار دارد که آب آن از یک رشته قنات است.معمولا مردم سرخه برای استفاده از این آب معدنی-درمانی در فصل تابستان و در اواسط روز که هوا گرم است مراجعه میکنند.مردم برای درمان بیماری کهیر، سر درد، درد چشم از این آب بهره میبرند و قابل ذکر است که مدت زیادی نمیتوان در این آب ماند زیرا گازهای زیادی که متصاعد میشود موجب سرگیجه ی انسان میشود.

4-3-1- نمک دره :
نمک دره مکانی است در جنوب شهر سرخه و شمال غربی روستای بیابانک که در فاصله 8 کیلومتری سرخه واقع شده است. مردم در گذشته ای نه چندان دور به این مکان مراجعه میکردند و برای استفاده از آبهای آن در چاله هایی که حفر میکردند تا نیمی از بدن در میان آبهای نمکی این چاله ها مینشستند. میزان غلظت نمک به حدی بود که نمیتوانستند سر خود را در آب فرو ببرند. مردم معتقد بودند که آب نمک دره برای درمان دردکمر، دردپا و بواسیر مفید و موثر است. امروزه از این مکان میتوان به منظور بازدیدهای علمی استفاده کرد.

4-1- چشمه ها :
چشمه هایی که در این قسمت به آن اشاره میکنیم آن دسته از چشمه هایی هستند که آب آنها غالبا آشامیدنی بوده و هرچند بعضی از آن ها از نظر میزان آب دهی اهمیت چندانی ندارند ولی از این جهت که مناظر زیبا و بدیعی را بوجود آورده اند، دارای اهمیت فراوان بوده و توجه به آنها در برنامه ریزی هایی که در راستای جذب گردشگران صورت میگیرد، حائز اهمیت است، که در ذیل به شرح برخی از این چشمه ها میپردازیم.

1-4-1- چشمه جوین :
این چشمه در 42کیلومتری شمال غربی سرخه و در فاصله 7 کیلومتری روستای جوین قرار دارد.مقدار آبدهی آن 50 لیتر در ثانیه است که به مصرف کشت و زرع و باغداری روستای جوین میرسد. آب این چشمه که شفاف، گوارا و شیرین است با عبور از دره ای در سمت چپ روستا، منظره ای بدیع و جالب را بوجود می آورد.

2-4-1- چشمه های شاهزاده محمد زید (ع) :
بقعه امام زاده محمد زید(ع) که از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) در فاصله 30 کیلومتری مرکز شهرستان سرخه ودر شمال غربی آن قرار داردمشرف بر سه چشمه است که در دره پایین دست جاری هستند که میزان آبدهی آنها حدود 50 لیتر در ثانیه است.
وجود زیارتگاه، چشمه ها و اعتدال هوای این منطقه سبب شده است که هر ساله بویژه در فصل تابستان عده زیادی از مردم جهت گذراندن اوقات فراغت به این مکان مراجعه کنند. توجه بیشتر به این ناحیه جاذب جمعیت در زمینه راه، امکانات بهداشتی و تفریحی ضروری به نظر میرسد.

3-4-1- چشمه امامزاده عبدالله :
این چشمه در قسمت شمالی روستای امام زاده عبدالله در شمال غربی شهر سرخه و به فاصله 41 کیلومتری آن قرار دارد. تعداد 6 چشمه در دره این روستا جاری است که مجموعا 60 تا 70 لیتر در ثانیه آبدهی دارند.آب چشمه ها پس از خروج در بستر رودخانه جاری شده و کمتر مورد استفاده کشاورزی قرار میگیرد. این منطقه نیز دارای استعدادها و قابلیت های بالقوه جذب گردشگران است.

4-4-1- چشمه ایج :
روستای ایج در شمال غربی شهر سرخه و به فاصله 28 کیلومتری آن قرار دارد. چشمه این روستا آب شرب مردم را تامین میکند. دره سرسبز روستای ایج، شکل قرارگیری روستا بر دامنه کوه به شکل پلکانی و وجود زیارتگاه بر جاذبه این روستا افزوده است.

5-4-1- چشمه اروانه :
این چشمه در شمال روستای اروانه در فاصله 30 کیلومتری از شهر سرخه واقع است که آبدهی آن 10 تا 12 لیتر در ثانیه است که به مصرف کشاورزی و شرب میرسد. آب چشمه در مسیر حرکت خود مناظری زیبا را بوجود آورده است.

6-4-1- چشمه چاله دان :
این چشمه که در جنوب روستای اسدآباد و چاله دان در حاشیه شمالی دشت کویر قرار گرفته، استخری بزرگ با عمق زیاد منظره بدیعی را خلق کرده است. زیادی آب این استخر به سمت شمال جاری است که به مصرف زمین های کشاورزی میرسد. استخر یا آبگیر این چشمه در حقیقت یک آکواریوم طبیعی زیبا برای هر گردشگری است که میتواند برای دانش آموزان و دانشجویان از نظر مسائل زمین شناسی و زیست شناسی کاملا جذاب باشد.زمین های اطراف این چشمه به علت تبخیر زیاد آب و بالا آمدن و برجای ماندن املاح، پُف کرده و شوره زارها و زمین های سفیدرنگی را بوجود آورده است.

5-1- کویر :
نزدیک به 60 درصد از مساحت شهرستان سرخه را دشت کویر بزرگ نمک در بخش جنوبی آن تشکیل میدهد. تحقیقات زیادی درباره کویر از سوی صاحب نظران، اندیشمندان و جغرافیدانان صورت گرفته است.
مرحوم دکتر علی شریعتی در کتاب خود به نام کویر، سرزمین کویر را این چنین معرفی میکند:
"کویر! تاریخی که در صورت جغرافیا نمایان شده است. کویر انتهای زمین است، پایان سرزمین حیات است، در کویر گویی به مرز عالم دیگر نزدیکیم و از آن که ماوراءالطبیعه را در کویر به چشم دیده میتوان احساس کرد و از آن است که پیامبران همه از اینجا برخاسته اند و به سوی شهرها و آبادی ها آمده اند. آسمان کویر سراپرده ملکوت خداست. شب کویر به وصف نمی آید. آنچه در کویر می روید گز و تاغ است. این درختان بیباک، صبور و قهرمان که علی رغم کویر بی نیاز از آب و خاک و بی چشمداشت نوازشی و ستایشی، از سینه خشک و سوخته کویر، به آتش سر میکشند و می ایستند و می مانند هر یک رب النوعی! بی هراس، مغرور، تنها و غریب. گویی سفیران عالم دیگرند که در کویر ظاهر میشوند. "
حکمت یغمایی نیز این سرزمین را اینگونه وصف میکند:
"سرزمین ایران آکنده از شگفتی هاست، کوه هایی که از دشت ها برآمده اند و سر بر ابرها سوده اند، جنگلهایی که پیکر کوه ها را در حریر سبز پیچیده اند، رودهایی ارجمند که شریان حیات در تن جلگه ها تنیده اند، شنزارهایی که با تازیانه طوفان در بیابان سرگردانند، شورستان هایی که آیینه دار آفتابند، گیاهان و جانوران گوناگون که تماشاگه رازند و جلوه گاه دلدار ...
در آن سوی کوه های البرز ابرهای ایثارگر میبارند؛ رودها از دامنه های سرسبز فرو میریزند، به جلگه ها ره میگشایند، زمین را بارور می سازند و در آغوش دریا می آرامند، و در این سوی کوه ها، دریایی گسترده است که طوفان، موج بر موج، شن و نمک پدید می آورد، آسمان بر زمین بخیل است و زمین تهی از گیاه، فرو افتادن جام خورشید در آبهای خزر به همان اندازه زیباست که برآمدن آن از دریای نمک و شکوه کشتی بیابان بر امواج دریای این سوی البرز به شکوه حرکت کشتی در دریای دیگر سوی آن، با درگیری های کاهگلی و چشم نوار کویر برفراز بام های گنبدی به زیبایی شیروانی های قرمز رنگ کران خزر و آب انبارهای کویر به فریبندگی رودهای خروشان شمال..."
کویر با وجود موقعیت نامناسب زمینی، دارای ویژگی های بیمانند است که هریک از این ویژگی ها درصورت برنامه ریزی و بهینه کردن ارزش های بالقوه آن میتوانند به مناطقی جذاب برای گردشگری تبدیل شوند. آب و هوای کویر حداقل برای نیمی از سال مطلوب است. آسمان پر ستاره کویر براستی برای شهرنشینان و طالبان مناظر بدیع، دیدنی و شگفت آور است. سکوت محض و آرامش کامل، مناظر و چشم اندازهای بدیع، سراب های اغوا کننده، زمین های سیاه و سفید، خاکهای برآمده، موزائیک های تشکیل شده از نمک، لایه های نمکی برخاسته از زمین، مشاهده حیات گیاهی در حاشیه کویر که برخی شن دوست، برخی نمک دوست و برخی خشکی پسند هستند و سایر مناظر طبیعی و زیبا را فقط میتوان در کویر و حواشی آن دید.
"گرچه بیابان های عریان به علت آب و هوای سخت و شدید خود از جذبه کمتری برخوردارند و درآنها آبادی ها منحصر به چند واحه است که بر اثر زایش اتفاقی چشمه های آب یا حفر قنوات که زندگی بر گرد آنها ممکن ساخته است، بوجود آمده اند اما با همه سختی آب و هوا چه بسیارند مشتاقانی که آشنایی با این نواحی ومطالعه آثارخشم طبیعت برای آنان جالب و ارزنده است به ویژه اینکه بیابانها و کویرها نیز درخود پدیده هایی دارند که درسایر نقاط یافت نمی شود و مشاهده آنها برای بینندگان خالی از لطف نیست مانند تپه یا رشته ارتفاعات ماسه ای یا زندگی در کویر و بیابان و مقایسه آن با نواحی جنگلی مخصوصا برای دانشجویان و محققین میتواند جالب باشد."
با توجه به تفاوت های آشکاری که در مناطق مختلف آب و هوایی وجود دارد، علاقه مندان زیادی هستند که به سیاحت در کویر و استفاده از شتر رغبت نشان میدهند لذا برقراری تورهای کویر پیمایی با شتر جهت استفاده گردشگران در اکثر مناطق کویری و حاشیه آن در شهرستان سرخه میسر است. البته انجام این پیشنهاد مطالعات و برنامه ریزی های دقیق را میطلبد.

6-1- پوشش گیاهی :
به تدریج هرچه از حاشیه کویر به سمت دامنه های جنوبی رشته کوههای البرز پیش میرویم با افزایش ارتفاع، تغییر جنس خاک، افزایش مقدار رطوبت و تغییر درجه حرارت نوع پوشش گیاهی تغییر کرده و نمونه های نیمه سردسیری و در قسمت شمال مراتع کاملا ییلاقی جلب نظر مینماید. در نواحی کویری مراتع کویری با پوشش گیاهی تُنُک، اکثرا به صورت بوته ها و درختچه ها و انواعی شامل گز،خارشتر، اسپند،دِرَمنه، گیاهان خانواده اسفناحیان، علفهای گندمی و ... به صورت غالب دیده میشود.
نیمه جنوبی شهرستان سرخه گونه های مختلفی از گیاهان شن دوست، نمک دوست و خشن کی پسند وجود دارد که علاقه مندان به پژوهش درباره گیاهان میتوانند بر روی آنها مطالعه نمایند.

7-1- زندگی جانوری (حیات وحش) :
با توجه به تنوع آب و هوای شهرستان سرخه میتوان انواع حیوانات وحشی کمیاب، پرندگان، خزندگان و پسدانداران را به صورت پراکنده در قسمت های شمالی (کوهستانی) و قسمتهای میانی (دشتی) و قسمتهای جنوبی( کویری) مشاهده کرد.
در حال حاضر بهره وری از حیات وحش تنها در چارچوب بهره برداری از گوشت و پوست حیوانات محدود نمیشود بلکه با گذشت زمان این قبیل ارزشها هرچه بیشتر جای خود را به ارزشهای زیبایی شناسی، تفرجگاهی و ورزشی داده است.از این رو وضعیت طبیعی حیات وحش سرخه را باید به مثابه یکی از جاذبه ها و ابزاری در جهت توسعه گردشگری مورد توجه و بررسی قرار داد.
با افزایش جمعیت و پیشرفت صنعت و تکنولوژی و توسعه شهرها و استفاده از زمین های طبیعی و معادن زندگی جانوری مورد تهدید قرار گرفته است. در این زمینه لازم است جهت حفظ و احیای آنها تلاش بیشتری داشته باشیم زیرا این جانوران علاوه بر داشتن ارزشهای اقتصادی، دارای ارزشهای علمی و تحقیقاتی فراوان هستند و گذشته از آن میتوان آنها را به عنوان یکی از عوامل مهم موجود در یک اکوسیستم دانست.
"یکی از مناطق حفاظت شده توسط اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان منطقه شکار ممنوع «خُنار» در شمال غربی شهرستان سرخه و شمال شرقی شهرستان آرادان است. این منطقه با وسعت حدود 44000 هکتار در30کیلومتری مرکزشهرستان سرخه واقع گردیده که پوشش غالب منطقه از گیاهان مرتعی است نظیر: انواعی از گرامینه (گندمیان)، دِرَمنه، لنگر، گوَن، باریجه، کما، کاروانکش، قیج، گز، زرشک، تنگرس، ارُس و ...
با توجه به تنوع گیاهان به تبع آن، این منطقه عرصه وجود جانوران گوناگون است که اهم گونه های آن کَل و بز، قوچ و میش، آهو، خوک، تشی، پلنگ، گربه وحشی و پرندگان نظیر کبک و تیهو میباشد. علاوه بر ویژگی های فوق الذکر و استعدادهای بالقوه ای که این منطقه جهت افزایش جمعیت جانوری و احیا گونه های گیاهی دارد، میتواند به عنوان یک حائل پیرامونی جهت منطقه حفاظت شده «پَروَر» و منطقه شکار ممنوع «گاوده» فیروزکوه مطرح و در امر حفظ و تکثیر وحوش مناطق فوق نیز نقش مهمی را ایفا کند."

8-1- مغار افتر :
"مغار افتر در غرب روستای افتر در دهستان هفدر از شهرستان سرخه یکی از بزرگترین مغارهای شهرستان است. جنس تشکیلات این مغار زیبا و دیدنی شبه کارست است. در این مغار محصولات لبنی دامداران افتری که دوره ییلاق را در گورسفید، طارم و کلارخان سپری میکنند، نگهداری میشود. ظرفیت این مغار حدود 2000 جلد محصولات لبنی است.
مغار دیگری در سمت چپ جاده اروانه قرار دارد که بر اثر انفجارهای انجام شده در معادن گچ، اطراف آن تخریب شده است. دامداران امام زاده عبدالله که ییلاق را در منطقه خوش آب و هوای «خنار» میگذرانند به «مغار»، «پیرچال» میگویند زیرا عمده ترین تولیدات لبنی را که در این غارها نگهداری میکنند، پنیر است.
به طور کلی برای بوجود آمدن غارهای زیرسطحی، شرایط زمین شناسی خاصی لازم است.این شرایط در نواحی شمال شهرستان سرخه که تشکیلات آن عمدتا گچ است در قسمتهای مختلف فراهم شده است. عمده ترین کانی های تشکیل دهنده سنگهای تبخیری، ژیپس، ایندریت، هالیت و سیلویت میباشند. از آنجایی که میزان حلالیت سنگ گچ در مقایسه با کلسیت(آهک) بیشتر است و از طرفی درجه حرارت نقش مهمی در انحلال دارد، در شرایط اقلیمی منطقه، تشکیل حفره ها و غارهای انحلال در لایه های ضخیم گچ میتواند به مراتب سریع تر از سنگ آهک باشد.
عشایر و مردم بومی با شناخت این غارها به عنوان سردخانه های طبیعی، محصولات لبنی خود را در آنجا نگهداری میکنند. هنگام حرکت در غار به علت خطر ریزش خاک باید به حالت خمیده حرکت کرد. دالان اصلی غار، شرقی-غربی است. در طول این دالان وجود تخته سنگهایی از گچ و آهک، سکوهای مناسبی برای قرار دادن پوستهای لبنیات فراهم کرده است. عشایر منطقه معتقدند که ادامه این دالان در نهایت به یک دریاچه کوچک آب منتهی میشود."
همانطور که گفته شد مغارها در حقیقت سردخانه های طبیعی در دل کوه ها هستند که به منظور نگهداری لبنیات به ویژه پنیر مورد استفاده دامداران و عشایر قرار میگیرد. بازدید از این مغارها نظیر مغار روستای افتر در شهرستان سرخه برای هر بیننده ای جذاب خواهد بود.

2- جاذبه های فرهنگی و تاریخی :
جاذبه های انسانی، فرهنگی و گردشگری آن دسته از جاذبه هایی را گویند که زائیده نیروی ابتکار و هوش انسان است. به طوری که انسان برای رفع حوائج مادی و معنوی خویش با الهام از طبیعت و با به کارگیری عناصر و اشیا پیرامونش با انجام تغییرات و تحولاتی در محیط زندگی خود اقدام می ورزد و چهره زمین را تغییر میدهد یا به علت گذراندن اوقات فراغت دست به ایجاد مراکز فرهنگی میزند.در نتیجه جنگها و کشمکشها مبادلات و تبادلات فرهنگی بین انسانها تمدنها را بنیان می نهد یا به خلق آثار بدیع هنری می پردازد که همه اینها از انواع جاذبه های انسانی در نقاط مختلف است.
آثار و نشانه های متنوع و مختلفی که از سیر تکوینی فرهنگ در شهرستان سرخه به جا مانده میتوانند به عنوان جاذبه های گردشگری مورد استفاده قرار گیرند.شهرستان سرخه با قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم و راه ارتباطی بین شرق و غرب باعث گردیده تا آثار فرهنگی وتاریخی زیادی را در خود جای دهد.
ساختمان های قدیمی، مساجد زیبا، زیارتگاهها، مقبره ها، برجها، حمامها، قلعه ها، معماری، آداب و رسوم و ... پاره ای از جاذبه های فرهنگی و تاریخی شهرستان سرخه است که در صورت توجه به این جاذبه ها و سرمایه گذاری در این زمینه ها و تبلیغات صحیح میتوان توجه هر بیننده ای را به سوی خود جلب نماید.
در اینجا سعی گردیده برخی از این جاذبه ها به اختصار شرح داده شود

1-2- مراکز زیارتی و بناهای تاریخی :
زیارت یکی از قدیمی ترین انگیزه های مسافرت است و درحقیقت اکثر جهانگردان در قدیم زائر بوده اند. زیارت علاوه بر ماهیت اصلی خود که کاملا جنبه مذهبی دارد، جنبه های فرعی دیگری نظیر بازدید از مناطق دیدنی، دادوستد را هم به همراه دارد. از این رو زیارت با ویژگی های متعدد خود میتواند یکی از ارکان اساسی گردشگری محسوب شود. از آنجایی که اکثر مردم شهرستان سرخه مسلمان شیعه اثنی عشری هستند از این رو زیارتگاه ها نیز مربوط به شیعیان است.

1-1-2- بقاع متبرکه سیدرضا و سیدعلی اکبر روستای لاسجرد :
در جنوب غربی روستای لاسجرد قبور مطهر دو امام زاده به نام های سیدرضا و سیدعلی اکبر از فرزندان حضرت امام موسی کاظم(ع) قرار دارد که مسافرین زیادی را به خصوص در مسیر تهران- مشهد به خود جذب کرده است.
وجود قبور شهدای جنگ تحمیلی در جوار این امام زادگان بر اهمیت آن بیش از پیش افزوده است. در سالهای اخیر کارهای بازسازی و توسعه این بنا در قالب طرح زائرسرای جوادالائمه انجام گرفته که در اشتغال و رونق اقتصادی این روستا اهمیت بسزایی دارد.
ساخت سرویسهای بهداشتی و توسعه ی فضای اطراف این بقاع متبرکه جهت توقف اتومبیلها از جمله امور بارز بوده است.

1-1-2- بقاع متبرکه مُسّیب در غرب روستای لاسجرد :
هرساله در روز 28 ماه صفر مصادف با روز رحلت پیامبر اعظم(ص) و شهادت حضرت امام حسن مجتبی(ع) مورد توجه و زیارت اهالی روستای لاسجرد و ... قرار میگیرد.

1-1-2- بقعه متبرکه امام زاده محمد زید(ع) :
این بقعه در شمال غربی سرخه در روستای شاهزاده محمد زید واقع است. امام زاده محمد زید از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) میباشد که توسط بنی امیه به شهادت رسیده است. این مکان هرساله در فصل تابستان جمعیت زیادی را جذب میکند.
راه رسیدن به این مکان زیارتی، راه فرعی است که از محور اصلی سرخه به لاسجرد منشعب میگردد که بعد از عبور از برکیان،دو روان، آل دره به این مکان میرسد.
تا دهه 1360 زائران ومسافران ازفضای چمن حاشیه رودخانه و چشمه ها برای استراحت و برپایی چادر استفاده میکردند که این فضاها توسط ساکنان درختکاری و محصور شده است. توجه بیشتر مسئولین با مشارکت مردم در خصوص احداث فضاهایی برای اسکان موقت از نیازهای بارز این مکان زیارتی- تفریحی است.

4-1-2- بقاع متبرکه امام زاده عبدالله و امام زاده اسماعیل :
این بقاع متبرکه در 35 کیلومتری شهر سرخه و در روستای امام زاده عبدالله واقع است. معماری جالب توجه این بقعه در دامنه کوه برای هر بیننده ای جالب است.

5-1-2- بقاع متبرکه روستای ایج :
روستای ایج در 28 کیلومتری شهر سرخه و در فاصله 5 کیلومتری امام زاده عبدالله واقع است. در این روستا چند بقعه متبرکه وجود دارد که مورد احترام مردم است که عبارتند از: بقعه متبرکه چهارتن که بر دامنه کوه مقابل روستا واقع است، همچنین بقعه متبرکه شیخ (شیخین) یا درویش سلطان که در قسمت میانی روستا قرار دارد.

6-1-2- بقعه متبرکه شاه مردان:
این بقعه در روستای عبدالله آباد بالا و در 48کیلومتری سرخه واقع است.

7-1-2- بقعه متبرکه علی بن جعفر(ع) روستای بیابانک :
این بقعه متبرکه در شمال غربی روستای بیابانک در جنوب سرخه که با مرکز شهرستان 7 کیلومتر فاصله دارد، قرار گرفته است. در سالهای اخیر فضای این زیارتگاه بازسازی شده و توسعه یافته است.

8-1-2- بقاع متبرکه روستای افتر :
روستای افتر در شمال سرخه و در فاصله 21 کیلومتری از آن قرار دارد و دارای بقاع چندی است که مورد احترام مردم است که عبارتند از: امام زاده قاسم(ع)، امام زاده طاهر(ع) و امام زاده علی(ع).

9-1-2- بنای متبرکه پیر غریب :
در میان زمین های زراعی شمال شرقی شهر سرخه و در شمال میدان امام بنایی به نام پیر غریب وجود دارد که مردم شکل گیری آن را به سبب وقوع یک واقعه روحانی و معجزه نسبت میدهند. ضیع الدوله که در زمان ناصرالدین شاه قاجار از سمنان و سرخه دیدن کرده در کتاب مطلع الشمس جلد سوم از این بنا نام میبرد.

10-1-2- آرامگاه شیخ علاءالدوله روستای صوفی آباد :
این آرامگاه در جنوب شرقی سرخه در روستای صوفی آباد قرار دارد. ساختمان آرامگاه شیخ علاءالدوله بنای رفیع و با عظمتی بوده که به دستور عامد الدین «جمال الدین» عبدالوهاب وزیر سلطان محمد خدابنده از خشت خام بنا گردید. سپس شیخ خانقاهی برآن افزود و در آنجا به ریاضت مشغول گشت. بنای خانقاه و آرامگاه این عارف مشهور که بازمانده معماری اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم است به علت عدم استحکام و عدم توجه مسئولین در گذشته رو به ویرانی نهاد به طوری که به جز دو ستون ایوان، بقیه منهدم شد. در سالهای اخیر از سوی سازمان میراث فرهنگی بخشهایی از این بنا بازسازی و مرمت گردیده است.
این عارف مشهور در سال 736 هجری در سن 77 سالگی دعوت حق را لبیک گفت و به دیار حق شتافت.
صد بنده اگر به طاعت آباد کنی به زین نبود که خاطری شاد کنی
گر بنده کنی ز لطف آزادی را بهتر که هزار بنده آزاد کنی
« شعر از شیخ علاءالدوله »

2-2- قلعه های تاریخی شهرستان سرخه :
واقع شدن شهر سرخه و به طور کلی شهرستان سرخه در مسیر ارتباطی شرق و غرب گاه و بیگاه مورد تهاجم دشمنان بوده است لذا مردم قلعه های چندی برای محافظت از خودشان بنا کرده بودند از جمله: قلعه درون دژ در پشت حسینیه شهدا سرخه، قلعه کامبر و قلعه جهان آباد در جنوب شهر سرخه، قلعه گبری ها بر دامنه کوه روستای جوین، قلعه چند طبقه لاسجرد در ضلع شمالی امام زاده، قلعه هفدر در روستای افتر، قلعه یا دژ لاجوردی در شمال غرب روستای افتر در مسیر فیروزکوه و ... که به بررسی مختصر این قلعه ها میپردازیم.

1-2-2- قلعه درون دژ :
مردم شهر سرخه به سبب واقع شدن بر سه راه همواره مورد تهدید هجوم دشمنان از طوایف مختلف بوده اند لذا برای دفاع با این گونه حملات مجبور شدند تا قلعه بزرگی به نام درون دژ بنا کنند. براساس تحقیقات نگارنده در سال 1370 مساحت این قلعه 22500 مترمربع بوده است.
حفر خندق در اطراف قلعه و پر نمودن آب در آنها برای مقابله با دشمنان در گذشته نیز امری ضروری بود به طوری که امروزه نیز یکی از محلات سرخه به همین نام یعنی پشت خندق به مرکزیت مسجد ولی عصر(عج) در میان صحبت مردم مشهور است. آثار دیوار بلند و محکمی که این قلعه را احاطه میکرده است هنوز در بخش شمالی قلعه در جوار حسینیه شهدا پابرجاست. همچنین اکنون درون دژ نام یک محله در جنوب حسینیه شهدا و خیابان عاشوراست و در فضای داخل دژ خانه های مسکونی بنا شده است. قدمت این قلعه به قبل از اسلام میرسیده است.

2-2-2- قلعه کامبر :
در جنوب شهر سرخه بعد از گذشتن از میدان آزادی در سمت چپ آثار یک قلعه بسیار قدیمی وجود دارد که مردم به نام کامبر میشناسند که این قلعه به سبب دسترسی مردم به خاک رس از گل به شکل خشت و ... بنا شده بود.

3-2-2- قلعه جهان آباد :
قلعه تاریخی جهان آباد در روستای جهان آباد در جنوب سرخه قرار دارد. این قلعه با دارا بودن برج و باروهای زیبا و معماری خاص حاشیه کویر با مصالحی از قبیل خاک، گل، خشت بنا گردید و تا سه دهه گذشته مورد استفاده بوده است. بخش هایی از این قلعه در سالهای اخیر به علت حوادث طبیعی نظیر برف و باران ریزش کرده و تخریب شده است.
کاوشگران و جستجوگران گنج در سالهای اخیر جای جای این قلعه را حفاری نموده اند. شایسته است این قلعه برای بازدید گردشگران محافظت گردد.

4-2-2- قلعه جوین :
این قلعه با نام قلعه گبری ها بر فراز کوهی بلند در روبروی روستای جوین در شمال غربی سرخه واقع است که دارای قدمتی بیش از 1400 سال است که همان طور که از نامش میتوان فهمید محل زندگی مردم غیر مسلمان و یا زرتشتی بوده است. قلعه در داخل کوه کنده شده و در جایی بنا شده که قابل دفاع بوده است. صعب العبور بودن مسیر رسیدن به قلعه موجب گردیده تا کمتر از سوی انسانها مورد تخریب قرار بگیرد. این قلعه دارای سه طبقه است و زمانی که انسان در قلعه به بیرون نگاه کند تا کیلومترها را میتواند مشاهده کند.
وجود محراب قدیمی با گچکاری نقوش دار از آیات قرآن در مسجد روستای جوین و آثار باقیمانده از حمام قدیمی روستا در حاشیه رودخانه، دره خوش آب و هوا و ساختمانهای پلکانی شکل بر دامنه کوه، چشمه ها و آبشارهای زیبا همه از جاذبه های دیگر روستای جوین است.

5-2-2- قلعه لاسگرد :
در بین بقعه سیدرضا(ع) و سید علی اکبر(ع) و کاروانسرای شاه عباسی روستای لاسجرد در ضلع شمالی یکی از معروف ترین قلعه های شهرستان سرخه به نام « دژ لاسگرد » وجود دارد که با توجه به سرحدی بودن این روستا در دوران قبل از اسلام بویژه در زمان اشکانیان احتمال میرود که این قلعه چند طبقه در زمان اشکانیان بنا شده باشد.
آنچه اکنون از قلعه عظیم باقی مانده راههای زیرزمینی سه طبقه ای است که همه به یکدیگر راه دارند. در اطراف این قلعه که امروزه کشاورزی میشود، پایین تر از قلعه است که در گذشته خندقی بوده که افراد ساکن در قلعه را از حجوم دشمن محافظت می کرده است.

6-2-2- قلعه هفدر در روستای افتر :
این قلعه تاریخی در جنوب روستای افتر واقع بوده است که امروزه آثاری از آن برجای مانده است. این قلعه دارای 7 تونل یا راه زیرزمینی بوده و به همین جهت به این مکان «هفت در» و هفدر و افتر گفته اند. دهستان هفدر از نام این قلعه تاریخی گرفته شده است.

7-2-2- قلعه یا دژ لاجوردی :
"در مسیر روستای افتر به فیروزکوه در 15 کیلومتری فیروزکوه و در پنج کیلومتری تنگه سرانزا تپه ای منفرد وجود دارد که ارتفاع آن از سطح دریا 2487 متر و از زمین های اطراف حدود 300 متر میباشد. سطح این تپه با صخره سنگی از نوع رسوبی شکل گرفته که ارتفاع آن بین 5 تا 20 متر است. بر بالای این تپه قلعه ای قرار دارد که با توجه به سفال های بدست آمده از سطوح آن، قدمتی حدود سه هزار سال را میتوان برایش تخمین زد و آخرین دوره استفاده از آن از اواخر دوره تیموری بوده است. این قلعه احتمالا یکی از قلاعی است که در اختیار فرقه اسماعیلیه قرار داشته و بعد از شکست آنان از هولاکوخان مغول مدتی متروکه بوده و سپس خاندان مرعشی آن را در اختیار خود گرفته اند.تنها راه دسترسی به این قلعه از راه شرق آن است که دروازه هایی را در آنجا تعبیه کرده اند.
دوطرف آن دارای برج مراقبت و نگهبانی مستحکمی بوده که هم اکنون بقایای دیوار آنها با ارتفاع 2 متر همچنان باقی است. طول این قلعه از شرق به غرب حدود 120 متر و عرض آن در قسمت غربی حدود 110 متر و در قسمت شرق – جایی که دروازه آن تعبیه شده- 80 متر است.
با توجه به وسعت قلعه و فراوانی پی خانه هایی که در سطح تپه مشاهده میگردد، میتوان تخمین زد که جمعیتی بالغ بر 500 نفر را درخود جای داده است. این قلعه برتمامی کوه ها و گذرگاه های منطقه اشراف کامل داشته و تا فاصله 20 کیلومتری اطراف خود را میتوانست در دید مستقیم داشته باشد.
نام این قلعه در شاهنامه فردوسی ضمن بیان ماجرای یزدگرد که موقع عقب نشینی دستور نگهداری چند قلعه را برای نگهداری بار و بنه میدهد، چنین آمده است:
دژ گنبدان و دژ چرمه دژ لاجوردی برای بُنه
قلعه لاجوردی با شماره 4410 در تاریخ 5/9/1380 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

8-2-2- سایر قلعه ها :
در محدوده شهرستان سرخه و درکنار هر روستایی آثاری از قلعه های قدیمی به چشم میخورد که به علت اطاله این نوشتار از ذکر آنها خودداری کرده ایم که قلعه های روستای نظامی، اسدآباد، صوفی آباد، بیابانک، مومن آباد و ... از آن جمله است

3-2- کاروانسرای شاه عباسی لاسجرد :
در 17 کیلومتری غرب شهر سرخه در روستای لاسجرد کاروانسرای آجری بسیار زیبایی از بناهای زمان شاه عباس اول صفوی به چشم میخورد. این کاروانسرا در سمت راست جاده قدیم جاده سمنان-تهران واقع شده است که دو پلانی و شامل حیاط وسیعی است.اطراف حیاط را 24 حجره احاطه نموده و حجره ها تقریبا قرینه یکدیگرند. دو ایوان بلند و بزرگ در غرب و شرق این بنا ساخته شده است. سقف آن طاق ضربی بزرگ و دارای تزئینات مربع شکل تودرتو است.

4-2- آرامگاه درویش محمود روستای مومن آباد :
در روستای مومن آباد که در 16 کیلومتری شهر سرخه واقع است، مقبره ای به نام «درویش محمود» قرار دارد. از تاریخ رحلت مدفون این آرامگاه اطلاع صحیحی در دست نیست ولی نقل گردیده که وی یکی از عارفان قرن هشتم و از پیروان عارف شیخ علاءالدوله بوده و برخی نیز احتمال میدهند که مقبره تقی الدین علی دوستی سمنانی شاگرد به نام شیخ باشد. درویش محمود به علت وارستگی و کرامتی که داشته مورد توجه و احترام مردم بوده و به همین جهت درویش مومن آباد نیز نامیده شده است.
در آرامگاه درویش محمود هیچ گونه کتیبه و سنگ نوشته ای که دلالت بر انتساب تاریخ اولیه بنا باشد وجود ندارد ولی میتوان آن را در زمره ابنیه تاریخی قرن هشتم به شمار آورد.

5-2- مساجد :
آثار به جای مانده حاکی از قدمت برخی از مساجد در شهرستان سرخه دارد که با توجه به تمرکز جمعیت بیشتر در شهر سرخه میتوان دید از جمله مسجد جمعه یا آدینه، مسجد جامع و مسجد چهلستون.

1-5-2- مسجد جمعه یا آدینه :
این مسجد در بلوار انقلاب اسلامی شهر سرخه واقع است. قدمت آن را هم ردیف مسجد جامع سمنان می دانند. در حال حاضر اثری از آن بنای قدیمی نیست و امروزه بازسازی شده است.
گویا کتیبه ای به خط کوفی نیز داشته که فرو ریخته است.از آنجایی که در این مسجد نماز جمعه برگزارمی شده به مسجد جمعه یا آدینه شهرت یافته است.

2-5-2- مسجد جامع :
این مسجد در شهر سرخه و در محله آقاعلی حوض واقع است که از بناهای قرن اول هجری است. این مسجد در طول زمان چندین بار تخریب و بعد تعمیر، بازسازی و مرمت شده و تغییراتی در آن به وجود آمده است. این مسجد در سال 1387 جز آثار ملی به ثبت رسیده است.

3-5-2- مسجد چهلستون :
این مسجد که در جنب مسجد جامع شهر سرخه و در ضلع شمالی آن قرار دارد متعلق به قرن اول هجری است که با مصالحی مانند گچ، خشت و ساروج روی چهل ستون بنا شده است لذا به آن چهلستون می گویند. مسجد چهلستون محرابی داشته که دور تا دور آن با آیة الکرسی گچبری شده بود که براثر گذشت زمان و بی توجهی نابود شده و اکنون نمای محراب باقی مانده است. نقل شده که آیت الله ارسطو مدتی در این مسجد نماز اقامه میکرده است. این مسجد در سال 1387 هجری شمسی در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

4-5-2- سایر مساجد :
مسجد امام هادی(ع) و مسجد امام حسین(ع) در شهر سرخه نیز از نظر سبک معماری همانند مسجد جامع بنا شده اند و قدمت آنها به بیش از یک قرن میرسد.

6-2- حمام ها :
حمام های قدیمی چندی در شهرستان سرخه وجود دارند که بنای برخی از آنها به چند قرن می رسد از آن جمله است. حمام بیرون دژ سرخه، حمام لاسجرد، مومن آباد و ...

7-2- آب انبارها :
با توجه به اینکه قسمتی از شهرستان سرخه در حاشیه کویر واقع شده است، مردم در گذشته برای رویارویی با گرما و همچنین تامین آب قابل شرب و خنک، اقدام به احداث آب انبارهایی میکردند تا بدین وسیله آب مورد نیاز خود را در فصل تابستان ذخیره و از اواخر بهار از آن استفاده کنند. آثار به جای مانده از این آب انبارها زیبایی و جلوه خاصی دارد که برای هر بیننده ای جالب خواهد بود. در اینجا چند نمونه از
این آب انبارها را نام میبریم:
1. آب انبار بزرگ سرخه در خیابان عاشورا
2. آب انبار بیابانک در روستای بیابانک
3. آب انبار لاسجرد در مقابل حسینیه روستای لاسجرد.

1-7-2- آب انبارها :
از میان چندین آب انبار سرخه، بزرگترین و قدیمی ترین آب انبار، بنایی است که در خیابان عاشورا واقع است. در ورودی آن جنب مسجد شهدا و مخزن آن که گنبد عظیم مخروطی شکلی است که در حدود سی متری آن واقع است. این بنا براساس معماری سنتی خاص ناحیه کویری ساخته شده و پیرامون آن تا راس گنبد، پله های مدوری احداث گردیده است . بر بالای گنبد، بادگیر کوچکی جهت عبور جریان هوا و خنک کردن آب به چشم میخورد.
این آب انبار را حاج حشمت حاکم سمنان که خود اهل سرخه بود ساخته است و بعدها پسرش آن را تعمیر و مرمت کرده است.
آب این آب انبار از چشمه شمال سرخه تامین می شده است. معمولا آب ماه قومس (آذر) را از مسیر جوی ها به محل آب انبار می آورند و از آنجایی که مردم به آب لوله کشی دسترسی نداشتند، از این آب ذخیره شده استفاده میکردند.
این بنا با شماره 4435 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

8-2- یخچال ها :
یخچال ها نمایانگر اندیشه مردمان کویر نشین و جلوه تمدن کهن این منطقه است. قبل از پیدایش یخچال های جدید مردم در 50 سال گذشته به طور طبیعی به تهیه یخ میپرداختند و در داخل یخچال ها یخ را انبار یا چال می کردند و در تابستان از این یخها استفاده میشد.
ساختمان این یخچال ها از دو قسمت تشکیل میشد: یخ چائون و یخ چال.

الف) یخ چائون :
نمای خارجی هریخچال را دیواره های بلند، طویل و قطوری تشکیل میداد که ابعاد آن در یخچال های مختلف یکسان نبود و حدود آن را میتوان به طور متوسط 6 *100 متر ذکر کرد. جهت این دیوارها را شرقی –غربی می ساختند تا در زمستان سدی در مقابل تابش جنوبی خورشید باشد و پشت دیوارها همیشه سرد و یخ بسته باقی بماند.
سطح یخ چائون از سطح عمومی زمین حدود نیم متر پایین تر بود در مجموع یخ چائون به شکل کرت بسیار بزرگی به نظر میرسید. در محل یخ چائون به هنگام روز سایه بوده و سرد میماند و برای یخ گرفتن آماده میشد. شب های سرد زمستان زمان یخ گیری بود. آب را از نقاط دور میآوردند و وارد یخ چائون میکردند. وقتی یخ چائون از آب پر میشد، پوسته یخ در آن شکل میگرفت و با جاری شدن آب روی پوسته یخ، قطر آن بیشتر میشد. با تکرار این عمل قطر یخ به 30 سانتی متر و یا بیشتر میرسید. سپس کارگران قطعات یخ را از سوراخهای تعبیه شده به نام دروازه، به قعر گود سر میدادند. پس از پایان این کار، کارگران وارد یخ چال میشدند و قطعات یخ را جابجا میکردند.

ب) یخ چال :
محل یخ چال که به «گود» شهرت داشت، زیرزمین بسیار وسیعی بود که عمق آن به 10 متر هم میرسید. گنبد یخچال غالبا خشتی و ضربی احداث میشد که از سطح عمومی زمین بالاتر بود و گود آن از سطح زمین پایین تر. در وسط گود معمولا چاهی حفر میکردند تا آب های ذوب شده یخ به داخل آن هدایت شود. در گوشه ای از گود نیز پلکان هایی تعبیه شده بود که محل گود را به سطح زمین ارتباط میداد. یکی از محلات قدیمی سرخه به محله یخچال پایین یا « پان یاخ چال » معروف است. در سرخه حدود 10 یخچال وجود داشته است که هر یک به عللی تخریب شده است. امروزه تنها یک یخچال در جنوب سرخه بعد از میدان آزادی وجود دارد که شایسته است این میراث تاریخی برای آیندگان حفظ شود.

9-2- خانه تاریخی حاج حشمت :
خانه تاریخی حاج حشمت شامل 3 منزل مسکونی بوده که بخش عمده آن بویژه سردر آن در سال 1370 تخریب شده است. این خانه از تکیه کالان تا نزدیک خیابان فیض قرار دارد. خانه اول نزدیک تکیه کالان بوده و بوسیله حاج معمارباشی سمنان ( سازنده آب انبار) ساخته شده است. خانه دوم از بناهای جد حاج حشمت، حاج محمد حسن خان بوده است و خانه سوم را هم حاج حشمت خودش ساخته و در پایان عمر در آن سکونت داشته است. این 3 منزل به ترتیب به سه پسر حاج حشمت، حسین خان، فرج الله خان و حاج سلطان تعلق داشته است.
آخرین بادگیرهای به جا مانده در سرخه در این بنای زیبا دیده میشود. استاد بدیع الزمان فروزانفر هنگام بازدید از این خانه که درمسیر سفرش به خراسان انجام داده بود گفته بود: «ده و چنین خانه ای؟ چطور این خانه را در ده ساخته اند؟» متاسفانه این خانه با جلوه های متعدد از هنر معماری رو به ویرانی است.

10-2- آسیاب آبی سرخه :
ناصرالدین شاه قاجار در جریان سفر به خراسان در سفرنامه خود ضمن توصیف سرخه اشاره به آسیاب های آبی نیز میکند. آسیاب های سرخه در مسیر رودخانه سرخه از شمال به جنوب بنا شده بودند که در طول زمان تخریب شدند به جز آسیاب چهارم که آن نیز رو به ویرانی است. بازسازی و نگهداری از این بنای بازمانده از نسل آسیاب های آبی ضروری است. این بنا میتواند به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری مورد استفاده قرار گیرد.

11-2- معماری :
در میان آثاری که بشر از گذشته های دور تا به امروز ساخته است، آثار معماری بیشتر مورد توجه بوده و نظرها را به خود جلب کرده است. آثار معماری در بسیاری از موارد روشنگر ویژگی های یک جامعه در زمینه های مختلف بویژه اوضاع و احوال اجتماعی و اقتصادی، قدرت و ذوق هنری آن است. در حال حاضر هر قسمت از شهرستان سرخه دارای معماری ویژه خود است که در آن میتوان اثرات اقلیم، نوع مصالح، فعالیت های اقتصادی، تاریخ و آداب و سنن را به سهولت مشاهده کرد. تقلیدهای متداول امروزی حتی بر معماری نیز اثر گذاشته و چون ماشین ویرانگر اندیشه های سنتی و سبک های معماری گذشته را نابود میکند. از نظر معماری شهرستان سرخه به 2 بخش تقسیم میشود: یک نواحی شمالی است که معماری خاص کوهستانی بر آن حاکم است و دیگری معماری در نواحی خشک میباشد که در هر دو طول و عرض پنجره ها، ضخامت دیوارها، شکل و فرم ساختمان، نوع سقف، جنس مصالح، ارتفاع ساختمان و ... با شرایط محلی بویژه با عوامل اقلیمی هماهنگ است.

12-2- زبان:
شهرستان سرخه کانون یکی از لهجه های اصیل ایرانی است. به طور کلی لهجه مردم سمنان و نواحی اطراف آن را میتوان از بقایای زبان پهلوی دانست که به 5 دسته مهم تقسیم میشود:
زبان سمنانی، سنگسری، شهمیرزادی، سرخه ای و لاسجردی. این کانون لهجه ها از سوی دانشمندان و محققین زیادی مورد مطالعه قرار گرفته که از آن جمله است تحقیقات ارزشمند «دکتر منوچهر ستوده» استاد دانشگاه تهران که به جمع آوری لغات پرداختند و در کتابی به طبع رسانده اند. همچنین استاد «آرتور کریستن سن دانمارکی » ، «هوتوم شیندلر» و بیش از ده محقق و مستشرف دیگر که هر یک به نوعی به مطالعه لهجه های سمنان و اطراف آن پرداخته اند و آثاری به زبان خارجی از خود به جای گذاشته اند.گویش سرخه ای مثل دیگر گویش های این منطقه ریشه در زبان های ایران باستان دارد. واژه های مشترک این گویش با زبان های پهلوی و اوستایی قابل تامل است.
ساختار دستوری و واژگان این گویش در کنار لهجه سرخه ای آن را از همه گویش های جزیره لهجه ها و لهجه های ایرانی متمایز کرده است. گویش سرخه ای برای غیر سرخه ای زبان ها غیر قابل فهم است. با این حال بین این زبان ها با گویش های اطراف و گویش های لری، مازندرانی و گیلکی اشتراکات زیادی در واژگان دیده میشود. همین ویژگی غیرقابل فهم بودن باعث شده بود در نبرد 8 ساله رزمندگان اسلام با دشمن بعثی در بسیاری از موارد از گویش سرخه ای به عنوان زبانی مطمئن در ارتباطات مخابراتی جبهه های جنگ استفاده شود، که این مسئله مشهود است.
خلاصه آن که گویش و زبان سرخه ای، لاسجردی، بیابانکی و ... برای هر گردشگری جالب خواهد بود.

13-2- آداب و رسوم:
آداب و رسوم هر ملتی بخشی از فرهنگ آن ملت است که شامل مجموعه دستاوردهای حاصل از کوشش انسانی است که وجود آنها قابل لمس بوده و با محیط آن ملت تطابق دارد. استان سمنان و به تبع آن شهرستان سرخه ناحیه ای است که تنوع طبیعی و انسانی و تبع آن در آداب و رسوم در جای جای آن تفاوت فاحشی وجود دارد. ما در اینجا قادر نخواهیم بود تمام این گوناگونی ها را به تصویر بکشیم لذا به اختصار و گذرا برخی از این آداب و رسوم را شرح میدهیم.
مراسم ازدواج، ختم و یادبود، از عزا درآمدن، مراسم ماه های محرم و صفر، مراسم تعزیه و عزاداری، آئین ها و آداب و رسوم نوروزی، بازی های محلی، پوشاک و ... هرچند در سالهای اخیر تغییراتی در آنها حاصل شده است ولی هنوز نیز میتوان بقایای آن را مشاهده کرد. از جمله مراسم عزاداری در ماه محرم و صفر که در اینجا به بررسی آن میپردازیم:
« هر ساله با فرارسیدن ماه محرم مردم روستاها و شهر سرخه با سیاه پوش کردن محله ها، تکایا و حسینیه ها و برپا نمودن خیمه ها خود را برای عزاداری آماده میکنند. از روزهای اول دهه ماه محرم مجالس روضه خوانی در تکایا در سه نوبت صبح، عصر و شب برقرار است. از جمله کارهایی که مردم در دهه اول محرم انجام میدهند تزئین کردن نخل با تصاویری از واقعه عاشورا و تصاویر شهدا و روپوشی از رنگ مشکی یا سبز است.
نخل تکیه امام حسین(ع)در حسینیه شهدای سرخه در روز عاشورا و در حالی که مردم به سر و سینه خود میزنند به عنوان نماد تابوت امام حسین(ع) میگردانند.
یا در روز تاسوعا و عاشورا مراسم آتش زدن خیمه به یاد سوختن خیمه های اباعبدالله الحسین(ع) و خاندان و اصحابش هر بیننده ای را متاثر خواهد کرد.
از میان هیات ها و دسته جات عزاداری به صورت زنجیرزنی و سینه زنی که از نظم خاصی برخوردار است «دسته عرب ها» و « دسته حسن چو» بیشتر جلب توجه میکند چراکه به شکل متفاوت و با ابزار خاصی انجام میگیرد.
گفتنی است در این ایام عزاداری مردم نذورات خود را در بین مردم توزیع میکنند از جمله اطعام مردم در مساجد و تکایا به شکل گسترده ای مشهود است.
مراسم تعزیه که در حقیقت نمایش مذهبی و اصیل ایرانی است در تکایا برگزار میشود که در آن مصیبت های جانسوز خاندان پیامبر اکرم(ص) به شکل نوحه، روضه خوانی، شبیه سازی همراه با آوای دهل، سرنا، شیپور، سنج، نی و طبل به نمایش در می آید.

3- جاذبه های اقتصادی و معیشتی :
سومین قسمت از جاذبه های شهرستان سرخه که هر بیننده ای را به سوی خود جلب مینماید، جاذبه های اقتصادی و معیشتی است. منظور از این جاذبه ها آن دسته از جاذبه هایی است که نفس فعالیت برای ایجاد شیء ، چیزی یا بنایی که در عین فواید مادی که بر آن مترتب است و یا رفع نیاز زندگی میکنند، از زیبایی و جذابیت ویژه ای برخوردارند. از آن جمله است صنایع دستی، آبیاری سنتی، قنوات، زندگی عشایری و ...

1-3- صنایع دستی :
با توجه به پایین بودن درآمد کشاورزی در فصلی بودن فعالیت های کشاورزی میبایست وقت بیشتری صرف صنایع دستی گردد ولی به علت عدم دسترسی به استادکاران به فنون جدید، عدم ترویج شیوه های صحیح تولید در میان تولیدکنندگان و عدم بازاریابی صحیح و عدم تشویق صنعتگران و حمایت نشدن آنها، بسیاری از صنایع دستی که در گذشته ای نه چندان دور رونقی داشته اند یا به طور کلی از بین رفته یا اینکه فعالیت آن به حداقل خود رسیده است. قالی بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی، شال، کلاه، دستکش بافی، حوله بافی و روفرشی و چادرشب بافی از جمله
صنایع دستی است که غالبا توسط زنان شهرستان سرخه انجام میگیرد.
در میان این تولیدات، حوله بافی و روفرشی بافی از جمله صنایعی است که قدمت آن در شهر سرخه به بیش از یک قرن میرسد و رواج و رونق بیشتری داشته است به طوری که در سه دهه گذشته محصولات آن به شهرهای دیگر برای فروش عرضه میشده است.
غالب صنایع دستی مذکور از ماده اولیه پنبه که نیمی از زمین های زراعی سرخه به کشت این محصول اختصاص داشته است، استفاه میکرده اند.
شایسته است فضایی به عنوان موزه در شهر سرخه ایجاد گردد و ابزار و وسایل مورد استفاده در حوله بافی، جاجیم بافی و ... در آن نگهداری گردد.

2-3- آبیاری سنتی :
واقع شدن بخش اعظم شهرستان سرخه در آب و هوای گرم و خشک و به تبع آن کمی میزان بارندگی موجب شده تا مردم از دیرباز در مورد تقسیم آب های موجود به طور سنتی اقداماتی را انجام دهند. در اکثر نقاط شهرستان، این تقسیم آب و نظام های آبیاری به چشم میخورد که چشم اندازهای جالبی را بوجود آورده و توجه هر بیننده ای را به خود جلب مینماید. از آن جمله است نحوه تقسیم آب در شهر سرخه برای اراضی کشاورزی که باقیمانده دوران صفویه است.

3-3- قنوات :
قنات این پدیده انسانی با عمری برابر با تاریخ کهن ایران به سبب ویژگی هایی که هم اکنون از نظر ساختمان هم اهمیت دارد مورد توجه هر گردشگری میتواند قرار بگیرد.
قنات را فکر و نبوغ ساکنان اولیه فلات ایران بوجود آورد. بدین ترتیب که این انسان ها به وجود طبقات مختلف الجنس قشر سطحی زمین پی برده و دریافتند که مقداری از باران هایی که به سطح زمین می ریزد به داخل قشر روئین زمین نفوذ مینماید، قشر نفوذ پذیر در نقطه ای از عمق پایان پذیرفته و از آن پس طبقات غیر قابل نفوذ رسی آغاز میگردد. آبها در این قسمت از عمق زمین جمع شده . سفره های آب زیرزمینی را به وجود می آورند.
با وجود این که چند هزار سال از اختراع قنات میگذرد هنوز هم این روش استفاده از آب در قسمت مهمی از روستاها و مناطق مسکونی و کشاورزی و دامداری متداول است و حتی یکی از ارکان اصلی کشت و زرع در نواحی خشک را تشکیل میدهد.
در شهرستان سرخه قنات های متعددی در طول سالیان دراز حفر شده اند که هنوز هم برخی از آنها مورد استفاده و بهره برداری هستند و آب روستاها و نواحی زراعی را تامین میکنند.
صرف نظر از قنات از لحاظ قدمت، تعداد، میزان آبدهی، مدت بهره دهی، پناهگاه و راه نجات بودن آن با حجم کار یا حفاری که در شرایط نامساعد و محیط تنگ و تاریک تنها به کمک یک کلنگ، بیلچه و یک چراغ پیه سوز، بدون استفاده از قطب نما، در زیر زمین انجام شده، بسیار حیرت انگیز و برای هر گردشگری قابل توجه است. کندن چاه هایی به عمق 150 متر و حفر یک کانال زیرزمینی (نقب) تا ده ها کیلومتر تنها برای حفر یک قنات، کار ساده ای نیست.
1396/09/09

نشاني: سرخه - بلوار بسيج - بخشداري مركزي سرخه - صندوق پستي: 53584-35517 - ايميل : bksorkheh@ostan-sm.ir - تلفن تماس:33615730 - 023 - دورنگار:33613512 - 023

کلیه حقوق این پایگاه متعلق به بخشداری مرکزی سرخه می‌باشد.
Powered by DorsaPortal